Een tiendenschuur uit de zestiende eeuw restaureren met dezelfde technieken als toen? Voor aNNo is deze opdracht op het lijf geschreven. Een uitdaging en een kans om veel nieuwe kennis te vergaren. Samen met opdrachtgever Herita vieren we de ambachten zodat de tiendenschuur op het kasteeldomein van Heers opnieuw eeuwenlang pronkt als Vlaanderens grootste.

Tiendenschuur met grootste opslagcapaciteit van Vlaanderen

De tiendenschuur op het kasteeldomein van Heers, met een oppervlakte van 1184 vierkante meter en een hoogte van 19 meter, is een van de grootste van Vlaanderen. De originele schuur is gebouwd rond 1500, enkel de voorgevel is hiervan bewaard. De herbouw en uitbreiding van de schuur dateert van de zeventiende eeuw. In de middeleeuwen werd dit type schuur gebruikt als opslagplaats voor een tiende van de oogst van de pachtboeren. Dit als belasting van de boer aan de kasteelheer. Vandaar de naam ‘tiendenschuur’.

Vieren van de ambachten

Vandaag is de volledige kasteelsite beschermd als monument. De tand des tijds laat zijn sporen na. Opdrachtgever Herita zocht een partner om de schuur te restaureren. De voorwaarde? Respect voor authentiek vakmanschap. Onder het motto ‘Vieren van de ambachten’, wil Herita zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke technieken en materialen blijven. aNNo sluit het beste bij de visie aan en wordt na een wedstrijd als laureaat verkozen.

De schuur blijft een schuur

Onze visie en aanpak? We passen de methodiek van de restauratieladder toe. Een hulpmiddel om de verschillende gradaties van restauratie en renovatie bij erfgoedprojecten te definiëren. Het geeft aan welke stappen mogelijk zijn, van minimale ingrepen zoals behoud en onderhoud tot ingrijpendere maatregelen zoals volledige reconstructie. Dit model helpt om resoluut te kiezen voor de bovenste trede, namelijk conservatie en behoud. 

Innovatieve technieken uit de zeventiende eeuw

Uit grondig vooronderzoek blijkt dat de impressionante zeventiende-eeuwse kapconstructie authentiek is. En dat is niet toevallig. De eeuwenoude technieken bewijzen tot op vandaag hun diensten. Innovatie avant la lettre.

Diezelfde techniek, de pen-en-gatverbinding, blazen we nieuw leven in om de houtconstructie te restaureren. De intacte balken behouden we. De beschadigde vervangen we door balken in eikenhout. Ook hier kijken we eerst naar wat aanwezig is. De stervende eiken uit het kasteelpark blijken de perfecte houtleverancier voor deze balken. 100 procent upcycling. Idem voor de technieken om de bomen te bewerken. Met niet meer dan een bijl als gereedschap hakken vakmensen het hout in de gewenste vorm. Net als vroeger.

Elk detail telt

Een ander huzarenstukje is de natuur- en bakstenen gevel. Het enige deel van de muur dat nog resteert uit de zestiende eeuw. Ook hier blijven we dicht bij het origineel. Welke muurstenen zijn nog intact en welke niet? In de plaats van een ruwe schatting te maken, brengen we dit steen per steen in kaart. De stenen die we niet meer kunnen behouden, vervangen we zo veel mogelijk door stenen die we elders op de site vinden. 

Ook het dak leggen we aan zoals het vroeger was. Hierbij pinnen we ons ontwerp nog niet vast op een bepaald herbestemmingsproject. De schuur blijft een schuur. Vandaar dat we er bewust voor kiezen om het dak niet te isoleren. Zo heb je van binnenuit een mooi zicht op de originele dakstructuur en schijnt het daglicht mooi diffuus naar binnen. Het ideale decor voor lokale initiatieven die hier zullen plaatsvinden. 

Soft capping

Niet alle delen van de schuur lenen zich voor restauratie. Zo stond er ooit een torentrap waarvan de dakconstructie nu helemaal ontbreekt en de bovenzijde en zijgevels in slechte staat zijn. Hier kiezen we voor een lichte ingreep: Soft capping, een techniek die in Engeland vaak wordt toegepast, maar in België nog vrij nieuw is. Met graszoden bedekken we oude muren om ze te beschermen en tegelijkertijd de natuurlijke glooiing te behouden.

Restauratie in cocreatie

Met dit project zet aNNo opnieuw enkele stappen vooruit. We laten ons omringen door experts die ons nieuwe inzichten en technieken bijbrengen. Omgekeerd brengen we onze expertise en kennis ook bij anderen over. Zoals bij mensen uit de buurt. Herita heeft immers een uitgebreide vrijwilligerswerking. Deze vrijwilligers herbouwen de vakwerkwand, een negentiende-eeuwse toevoeging aan de schuur. Een mooi voorbeeld van restauratie in cocreatie.